تلاش مردم و مسئولان یزد برای جهانی شدن
یزد چگونه قرار است جهانی شود؟

اجتماعی - تاریخ: ۲۹-۰۶-۱۳۹۵, ۱۱:۰۰
آفتاب یزد – مهدی حیاتی: زمستان سال گذشته بود که خبر ارسال پرونده ثبت جهانی یزد منتشر شد. پرونده ثبت جهانی یزد نخستین پرونده‌ای است که ایران برای ثبت یک «شهر تاریخی» به یونسکو ارسال کرده است. چند هفته پیش ارزیابان یونسکو برای بررسی وضعیت بافت تاریخی شهر به این شهر سفر کردند.
اما قبل از انجام این سفر، مردم یزد روزهای پرکاری را پشت سر گذاشتند و چنانچه این شهر بتواند نظر مساعد کارشناسان و اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو را جلب کند، برای حفاظت و مدیریت این شهر روزهای پرکاری را پیش رو دارند. رنگ کردن درها، همسان‌سازی تابلوهای بازار، ترمیم کاهگل دیوار بناها و به طور کلی بهسازی شکل و شمایل بخش تاریخی شهر کاری است که ماه‌هاست مردم و فعالان میراث فرهنگی، همچنین مدیران شهری یزد را مشغول کرده است.
به گفته محمد رهوارزاده، فعال میراث فرهنگی در شهر یزد، «از بهمن 94 کمپینی در جهت همکاری عمومی مردم برای آماده‌سازی بافت تاریخی شهر برای ثبت شهر در فهرست آثار یونسکو تشکیل شد. میراث فرهنگی پایگاه ثبت جهانی یزد را به سرپرستی آقای فرهمند تاسیس کرد و از انجمن‌های محلات کمک گرفت. خصوصا در یک ماه اخیر کارها جدی‌تر شد و مردم به صورت شبانه‌روزی فعالیت داشتند.»
حسینی، مسئول فنی پایگاه میراث جهانی شهر یزد در خصوص تعامل مردم با این پایگاه در ماه‌های گذشته می‌گوید: «از طریق جشن‌ها و جشنواره‌هایی که برگزار شد ارتباطات خوبی با مردم برقرار کردیم، با همکاری مردم توانستیم از یک محله به صورت خانه به خانه بازدید کنیم و مشکلات‌شان را لیست کنیم، یک طومار مردمی خطاب به رئیس‌جمهور امضا شد و همه مردم خواهان حمایت دولت برای فراهم شدن شرایط ثبت جهانی بودند، ما با نمایندگان محلات و بازار جلساتی داشتیم و همه مشتاق بودند برای همکاری در این زمینه. در طول این مدت مردم با مراجعه به پایگاه میراث فرهنگی که در خانه شکوهی مستقر است، اعلام آمادگی می‌کردند که اگر کاری هست ما حاضریم انجام دهیم.»
حضور مردم برای حفاظت از آثار تاریخی بسیار تاثیرگذار و مهم است، اما چنانچه این حرکت‌های خودجوش توسط مدیران حمایت و توسط کارشناسان امر به سمت و سوی درست هدایت نشود، نمی‌تواند آن‌طور که باید نتیجه بخش باشد. موفقیت کمپین مردم در یزد علاوه بر دغدغه‌مندی عموم مردم برای جهانی شدن این شهر، نتیجه درایت مدیران شهری هم هست. همان‌طور که فعالان میراث فرهنگی در سازمان‌های مردم نهاد این شهر به آن اعتراف می‌کنند. امیر ترقی‌نژاد یکی از فعالان میراث فرهنگی در این شهر است که در مورد دلیل موفقیت این کمپین می‌گوید: «سید حسینی که در دولت اصلاحات پیگیر پرونده ثبت جهانی یزد بودند و در دولت نهم و دهم کنار گذاشته شده بودند، در دولت آقای روحانی به عنوان معاون عمرانی استاندار منصوب شدند و همزمان یک تیم متخصص و آگاه به حوزه میراث فرهنگی مدیریت اداره کل میراث فرهنگی برعهده گرفتند. این یک گام به جلو محسوب می‌شود. ضمن اینکه دولت تا حدودی به تشکل‌ها بها داده است و حمایت‌های مالی و معنوی از فعالان میراث فرهنگی صورت گرفته است.
اما اینکه همراهی و همدلی مردم در بافت تاریخی از چه زمانی شروع شده است باید رجوع کنیم به زمانی که تخریب‌هایی در منطقه تاریخی امامزاده جعفر اتفاق افتاد. در آن زمان دوستداران میراث فرهنگی بودند که با حضور تاثیرگذارشان از این میراث حفاظت کردند. قبل از بحث آماده‌سازی شهر برای ثبت جهانی، بحث حفاظت از بافت تاریخی در آن مقطع توسط مردم انجام شد. هرچند سه خانه تاریخی در آن زمان تخریب شد، اما همچنان این نگرانی بین دوستداران میراث فرهنگی وجود داشت که بافت تاریخی گسترده شهر که حدود 150 هکتار است، باز هم مورد تعرض و تخریب قرار گیرد. علاوه بر این دانشجویان حوزه فرهنگ و رشته معماری نقش زیادی داشتند، دانشجویان وقتی به اهمیت موضوع آگاه شدند به صحنه آمدند. حتی یکی از تشکل‌هایی که در حوزه ادبیات فعالیت می‌کند هم مشارکت داشت.» مدیران میراث فرهنگی معتقدند این حجم از همکاری و همدلی در بهسازی یک شهر، بی‌سابقه بوده و این مشارکت عمومی تاثیرگذار می‌تواند الگوی سایر شهرهای تاریخی ما باشد. محمد حسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی کشور و مسئول بخش ثبت پرونده‌های جهانی ایران در مورد اتفاقی که مردم و مسئولان یزد رقم زده‌اند و در یک کار گروهی فضای بافت تاریخی را برای حضور نماینده یونسکو آماده کردند، می‌گوید: «همت و غیرت مردم و همدلی مردم یکی از اتفاقات مهمی است که باید به آن توجه کرد. در شهر برای بهبود وضعیت بافت تاریخی در این چند سال تلاش‌های فراوانی شده است، به این دلیل که مردم یزد خواهان حفظ آثار تاریخی شهرشان و سنت‌ها و اعتقادات‌شان و بسیار مقید به حفظ میراث ناملموس خود هستند.»
یکی از مواردی که یونسکو در مورد پرونده ثبت جهانی « لوت» مطرح کرد، موضوع مدیریت این اثر بود، این مسئله در مورد شهر یزد هم مطرح است و مدیریت یکپارچه یک شهر تاریخی موضوعی است که در ایران برای نخستین بار قرار است در یزد تجربه شود. طالبیان در این مورد معتقد است: « اگر ما در یزد موفق شویم و بتوانیم الگویی تهیه کنیم که نشان دهد یک شهر تاریخی چطور می‌تواند حفظ شود و با زندگی و نیازهای امروز مردم هم سازگاری داشته باشد و مدیریت آن به شکلی انجام شود که خللی به آثار باقیمانده از گذشته وارد نکند و به گونه‌ای رفتار کنیم که ارزش‌های تاریخی و فرهنگی نه تنها حفظ شوند بلکه خلاقیت‌های امروز بتوانند در حفاظت و معرفی آنها نقش داشته باشند، می‌توانیم برای حفظ شهرهای تاریخی دیگرمان هم موفق عمل کنیم. موضوع ثبت جهانی با معیشت مردم گره خورده، خانه‌های سنتی که گردشگرها از آنها استفاده می‌کنند و خیلی علاقه‌مندند زندگی در فضای تاریخی را تجربه کنند، می‌تواند در ارتقای کیفیت زندگی مردم محلی نقش داشته باشد. در بخش وسیعی از بافت تاریخی یزد مردم زندگی می‌کنند، به دلیل اینکه اسوه‌های ایرانی - اسلامی در آن وجود دارد و علاقه‌مندند که این زندگی و هویت را حفظ کنند.»
**
چرا پرونده یزد مهم است؟
طالبیان هم در مورد اهمیت پرونده یزد و دلیل انتخاب این شهر به عنوان نخستین شهر به عنوان نخستین شهر تاریخی ایران و ثبت آن در یونسکو می‌گوید: «یزد یکی‌از شهرهای مهم حاشیه کویر در ایران است که خلاقیت و ابداعات فراوانی در طول تاریخ از قرن 4 هجری تا قرن 14 به مدت بیش از هزار سال در آن مشاهده شده است. بافت تاریخی یزد همچنین نسبت به دیگر شهرهای کشور از سلامت بیشتر و مدیریت نسبی قابل قبولی برخوردار است.
بافت خشتی آن نیز وسعت زیادی دارد و بسیاری از ارزش‌های معماری و شهری خود را تا به امروز حفظ کرده است. همین دلایل موجب شده این شهر به عنوان کاندیدای ثبت جهانی انتخاب شود.»
در پرونده یزد حدود 17 محله از محلات تاریخی این شهر قرار است در فهرست یونسکو به عنوان میراث جهانی ثبت شود، شهری که در سال جاری هم یکی از آثار مهم آن «قنات زارچ» در فهرست جهانی جای گرفت و پیش از این هم باغ دولت‌آباد یزد در مجموعه باغ‌های ایرانی در فهرست یونسکو ثبت شده بود. کارشناسان می‌گویند که یزد از معدود شهرهای تاریخی ایران است که بافت تاریخی آن کمتر دچار تغییر شده و هنوز هم زنده است و زندگی در آن جریان دارد.
ترقی‌نژاد در مورد جاذبه‌های دیگر شهر یزد می‌گوید: «یزد ظرفیت جذب گردشگران مذهبی و آموزشی و دانشگاهی را دارد، البته گردشگری مذهبی منظور فقط گردشگران مسلمان نیست، حدود 5 هزار زرتشتی در یزد زندگی می‌کنند و به همین دلیل در مناسبت‌های مختلف زرتشتیان جهان به این شهر می‌آیند تا در آتشکده‌های بزرگ این شهر مراسم عبادی‌شان را انجام دهند. همچنین حسینیه‌ها و مساجد تاریخی بزرگی در این شهر قرار دارند که در مناسبت‌های مختلف مذهبی رونق ویژه‌ای دارند. به طور کلی استان یزد نزدیک به 5 هزار آثار تاریخی دارد که بعضی از آنها هنوز حتی در فهرست ملی هم ثبت نشده‌اند.»
طبق اعلام مسئول بخش ثبت پرونده‌های جهانی ایران، پرونده ثبت جهانی یزد تیرماه سال آینده در صحن علنی کمیته ثبت جهانی یونسکو در لهستان مورد قضاوت قرار می‌گیرد. چند هفته قبل هم ارزیابان یونسکو به یزد آمدند تا از نزدیک و براساس فاکتورهای مورد نظرشان این محدوده را بررسی کنند، اما در جریان بازدید ارزیابان یونسکو از یک اثر چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا یک‌بار بازدید برای تکمیل گزارش ثبت کافی است؟ پاسخ طالبیان به این سوالات این است: «ارزیاب یونسکو زمانی که برای بازدید می‌آید ابتدا یک گزارش براساس داده‌های ما در پرونده تهیه می‌کند و مشاهدات خود را با مندرجات پرونده تطبیق می‌دهد، اما بحث ارزیابی شرایط بخشی از پرونده است و بیشتر موضوع برنامه مدیریت اثر مطرح است و تاکید روی این است که برنامه مدیریتی‌ای که ما ارائه کرده‌ایم قابل اجراست یا نه. اصالت و یکپارچگی اثر هم موضوعات مهمی هستند که معمولا ارزیاب‌ها کنترل می‌کنند. طی بازدید ارزیاب یونسکو از گردشگران سوال می‌کند در مورد برداشتی که از فضای شهر داشتند، با NGOها جلسه گذاشته و نظرات را جمع‌آوری می‌کند، اما در طول بازدید قضاوتی نمی‌کند به دلیل اینکه باید گزارش خود را بر اساس سوالاتی که ایکوموس دراختیارش گذاشته، تهیه می‌کند. نقشه‌ها را چک می‌کند و بعد گزارش نهایی را ارائه می‌دهد. نمی‌شود گفت که یک بار بازدید کافی است یا نه، در مورد بعضی آثار ممکن است چندبار ارزیابان مراجعه کنند و بازدید داشته باشند. معمولا کارشناسی که بازدید داشته گزارشش را ارائه می‌کند، اگر کمیته ثبت جهانی با همین یک گزارش قانع شد مجددا بازدید انجام نمی‌شود، اما اگر قانع نشوند تا قبل از اجلاس ممکن است باز هم بازدید داشته باشند، اما بستگی به گزارش و اطلاعاتی دارد که ایکوموس دریافت می‌کند.»
**
یزد از نگاه ارزیاب یونسکو
چندی پیش «ماریانا کوریا» به ایران آمد تا از نزدیک از بافت تاریخی یزد بازدید کند. کوریا چهارمین بار است که به ایران می‌آید و دلیل انتخابش به عنوان نخستین ارزیاب که پرونده یزد را در بازدید میدانی مورد بررسی قرار می‌دهد این است که کارشناس و متخصص خشت و خاک است. کارشناس اهل پرتغال یونسکو بعد از بازدید از بافت تاریخی یزد، گفت: «مردمی که این میراث را به وجود آورده‌اند، خود نیز از آن مراقبت می‌کنند و در این راستا مسئولان موظف به حمایت از سکونتگاه‌ها، تامین زیرساخت‌ها و پاسداری از ارزش‌های مردم هستند.» ارزیاب یونسکو همچنین بعد از بازدید قنات زارچ و باغ دولت‌آباد که به ثبت جهانی رسیده است می‌گوید « در گذشته از قنات‌هایی در کشورهای الجزایر و مراکش بازدید کرده‌ام که البته به ثبت جهانی نرسیده، اما ورود به این قنات لذتی خاص و منحصر بفرد داشت؛ نوع معماری باغ دولت آباد و چینه‌های خشتی آن نیز امتداد معماری هزاران ساله‌ای است که همچنان ادامه دارد.»
**
شهرهای جهانی
یزد نخستین شهر ایرانی است که در کمیته میراث جهانی یونسکو مورد بررسی قرار می‌گیرد، اما نخستین شهر در جهان نیست. تا پیش از این شهرهایی از جمله زالتسبورگ در اتریش، والپارایسو در شیلی، کیتو در اکوادور، برگن در نروژ، باث و ادینبرو در انگلستان، پراگ در جمهوری چک، بامبرگ در آلمان، پورتو در پرتغال، سیه‌نا در ایتالیا و سن‌پترزبورگ در روسیه در این فهرست قرار گرفته بودند.
مردم یزد روزهای پرکاری را پشت سر گذاشتند و چنانچه این شهر بتواند نظر مساعد کارشناسان و اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو را جلب کند، برای حفاظت و مدیریت این شهر روزهای پرکاری را پیش رو دارند. بهسازی شکل و شمایل بخش تاریخی شهر کاری است که ماه‌هاست مردم و فعالان میراث فرهنگی را مشغول کرده است