کاربران محترم: دسترسی به صفحات داخلی روزنامه از ساعت 12 میسر می باشد
AFTAB YAZD NEWSPAPER
شنبه, 09 فروردین 1399   Saturday 28 March 2020
RSS فیدخوان
روزنامه در یک نگاه

جستجو در آرشیو

 Instagram.com/aftabyazd
طراحی و اجرا: هنر رسانه

زمان انتشار: 28 اسفند 1398

صفحه خبر: اجتماعی

آفتاب یزد – گروه فرهنگی: ثانیه‌ها به شماره افتاده‌اند و سال 1398 با تمام مصائب طاقت‌فرسایی که داشت آخرین وسایلش را در کوله بار هجرت همیشگی‌اش می‌گذارد و خیلی زودتر از آنچه فکرش را بکنیم از کنار ما می‌رود و به خاطره‌ها می‌پیوندد. البته که این سال‌ها نیستند که از کنار می‌گذرند بلکه به قول حسین پناهی این ماییم که پا جای پای خود می‌نهیم و غروب می‌کنیم. اما با این حال، از شرایطی که همه ما در سال 98 تجربه کردیم به نظر می‌رسد همه دوست داشته باشند این‌اندک زمان باقی مانده از سال 98 هم زودتر تمام شود تا بلکه سال جدید اتفاقات خوبی را برای تک تک ما رقم بزند. هر سال چند روز مانده به عید (بخوانید اسفندماه) حال و هوای شهر به طرز بسیار دوست داشتنی عوض می‌شود و همه به خیابان‌ها می‌آیند، یکی خرید می‌کند، یکی ملزومات مورد نیاز مردم را بساط کرده و می‌فروشد، همهمه مردم در شهر نسبت به ماه‌های دیگر سال تقریبا دو برابر شده و هر جا را که می‌نگری به قول فرهاد مهراد بوی عیدی، بوی توپ و بوی کاغذ رنگی می‌آید. در این میان یک چیز اما در سر برخی از چهارراه‌ها به صورت بسیار بُلدی به چشم می‌خورد. با اینکه خیابانهای تمام شهرها به دلیل ویروس کرونا نسبت به همین روزها در سالهای گذشته خلوت‌تر شده و ماشین‌های کمتری در خیابان‌ها تردد می‌کنند اما این موضوع باعث نشده که حاجی فیروز به خیابانها نیایند و با پرسه زدن میان ماشین‌های مختلف با آن شمایل سیاه و لباس سرخ به شعر خوانی و دایره نوازی مشغول نشود و از این رهگذر هم بساط طرب و شادی مردم را فراهم کند و هم لقمه نانی حلال برای اهالی خانواده خودش کسب کند. حتما شما هم آاو را در این روزها دیده اید و صدایش را شنیده اید:
عید نوروزه و حاجی فیروزه
حاجی فیروزه و سالی یه روزه
ابراب خودم، سامبولی علیکم
ابراب خودم، سرتو بالا کن
ابراب خودم، بزبز قندی
ابراب خودم، چرا نمی‌خندی؟
ابراب خودم، فصل بهاره
ابراب خودم، موقع کاره
ابراب خودم، بلند شو خوش باش
ابراب خودم، دیگه نمیاد جاش
ابراب خودم عمری که هی شد
بگو کی اومد و گذشت و طی شد
حاجی فیروز اومده سرتو بالا کن
عید نوروز اومده سرتو بالا کن
...
اما آیا هیچگاه از خودتان پرسیده اید که این آدم که با شمایلی عجیب دقیقا چند روز قبل از آغاز سال نو در خیابان‌های مختلف پیدایش می‌شود و با شعرخوانی و دایره زنی و همچنین انجام حرکات موزون سعی در عوض کردن و نوروزی کردن حال و هوای شهر را دارد، کیست و ماجرایش چیست؟ در این گزارش بنا داریم پاسخ این دو سوال و سوالات دیگری در این زمینه که ممکن است برای شما پیش آمده باشد را بدهیم.
>حاجی فیروز کیست؟
حاجی فیروز که نماد نوروز در ایران است، فردی بوده که از دیرباز با چهره سیاه کرده و لباس و کلاه دوکی شکل قرمز، دایره و دنبکی به دست می‌گرفته و به خیابان‌ها می‌آمده و سرودهای شاد می‌خوانده و مردم را به رسیدن بهار و نوروز نوید می‌داده است. رنگ سرخ لباس او خود نمادی از تحول در طبیعت است. آمدن شکوفه‌های سرخ‌رنگ بهاری بعد از سرمای زمستان خود الهامی برای رنگ صورت و لباس حاجی‌فیروز است. صورت سیاه او نماد سرمای زمستان است و لب‌ها و لباس سرخش سمبلی از بهار که بر جان این سرما می‌نشیند.
>شکل‌های مختلف حاجی فیروز
در مورد تنوع حاجی فیروز هم در خود ایران، نمونه‌های بسیار زیادی با توجه به فرهنگ هر منطقه وجود دارد در این باره می‌‌توان گفت که نام «حاجی فیروز» و ویژگی‌‌های خاص امروزین او، همچون پوشاک زرق و برق دارش، درخواستش برای پول و ترانه‌‌های ویژه ‌اش، سنتی کاملاً جدید وخاص تهران معاصر بوده است. در واقعیت شخصیت او به عنوان «پیام‌آور نوروزی» به گونه‌های مختلف از دیرباز در سراسر ایران‌ زمین رواج داشته و دارد. در نواحی گوناگون او را با نام‌‌ها و حتی جنسیت متفاوت می‌شناسند:
در خراسان و بخش‌هایی از افغانستان «بی ‌بی نوروزک»، درخمین و اراک «ننه نوروز»، در کرانه‌‌های خلیج فارس «ماما نوروز»، در گیلان «پیر بابا» و «آروس/عروس گلی»، در آذربایجان «ننه مریم»، درتاجیکستان و بخارای شریف و دیگر وادی‌های ورارود «ماما مروسه» و در نهایت او را با نام‌‌های مشهور دیگری همچون بابا نوروز و عمو نوروز می‌شناسند.
>حاجی فیروز ترکی
نکته جالب اینجاست که او وهمراهانش نمادی از یک سنت کهن در آذربایجان نیز هستند. این سنت «قیشدان چیخدیم» (از زمستان خارج شدم) نام داشت و براساس آن حاجی فیروز در خیابان‌ها آواز می‌خواند تا به همه خبردهد که بهارآمده و زمستان به پایان رسیده است. در مقابل این همه شادی و نشاط که حاجی فیروز برای مردم به ارمغان می‌‌آورد، آنها نیز پول و شیرینی و هدایای دیگربه او می‌دادند. تاریخچه پیدایش حاجی فیروز به شیوه امروزی به درستی معلوم نیست اما در تمام متونی که به آیین‌های نوروزی در جای جای ایران در طول تاریخ اشاره کرده‌اند از حاجی فیروز وعمو نوروز نیز ذکری به میان آمده است. در تمام مناطقی نیز که زمانی تحت سلطه ایران بوده‌اند حاجی فیروز چهره آشنایی است. شیوه اجرای نمایش‌ها در نواحی گوناگون، زمان مراسم و حتی ترانه‌‌هایی که سروده می‌شود، گاه با یکدیگر متفاوت هستند و این تفاوت‌‌ها ناشی از ویژگی‌‌های خاص هر ناحیه است.
>حاجی‌ فیروزهای گدا
آنچه در بخشی از این گزارش به آن اشاره کوتاهی کردیم ماجرای طلب کردن پول توسط حاجی فیروزهایی است که این روزها در شهرهای مختلف به خیابانها می‌آیند و در قبال شاد کردن مردم از آنها پول می‌گیرند و به قول معروف برای خود منبع درآمدی دست و پا کرده‌اند. این در حالی است که از گذشته‌های دور حاجی فیروز به عنوان نمادی برای شاد کردن مردم و البته نوید آمدن نوروز دادن معرفی شده اما متاسفانه چند سالی است که شاهد این هستیم که حاجی فیروز که پیام‌آور شادی و نوروز بوده به نماد تکدی‌گری در آستانه سال نو تبدیل شده است. اسفند سال گذشته که موسم دوباره‌ای برای پیداشدن سرو‌کله حاجی فیروزها در خیابان مهیا شده بود، جواد انصافی کارگردان، بازیگر و پژوهشگر هنرهای نمایشی که سابقه‌ای بس طولانی در عرصه نمایش‌های سنتی _ آیینی دارد و و البته خودش هم ایفای نقش حاجی‌فیروز را بارها تجربه کرده درباره حاجی فیروزها گفته بود: «من سال‌ها درباره این پیام‌آوران شادی پژوهش کرده‌ و کتاب نوشتم. بارها از رادیو و تلویزیون خواسته‌ام که روی این موضوع کار کنند، چرا که رادیو و تلویزیون بُرد خبری و اطلاعاتی بیشتری نسبت به دیگر رسانه‌ها دارند، اما با این وجود بازتابی از حاجی‌فیروز و سیاه‌نمایی نداشته است‌.» این کارگردان درباره تاریخچه این شخصیت نمادین نیز بیان کرده بود: «حاجی فیروزها پیام‌آوران نوروزی بودند و پیام‌آوران نوروزی هیچ وقت دست خود را جلو مردم دراز نمی‌کنند. عمو نوروز و حاجی‌فیروز را همه می‌شناسند. این پیام‌آوران نوروزی در شهرهای مختلف با اسامی مختلف شناخته می‌شوند؛ برای مثال در آذربایجان تَکمچی، در مازندران نوروز سلطان، در طالقان تا البرز نوروزخوان، در استان‌های مرکزی مانند اراک و تفرش رشکی و ماسی و در لرستان و کردستان میرنوروزی یا آتش‌افروز نام دارند. این پیام‌آوران همگی بدون استثنا موقع حرکت نمایش، خورجینی بر روی دوش داشتند و شروع به شاد کردن مردم می‌کردند، در این بین هرکسی هر چیزی را که دوست داشت به خورجین آنها می‌انداخت. بنابراین باید بدانیم که حاجی فیروزها هرگز جلو مردم دست دراز نمی‌کنند و مردم خودشان اگر دوست داشته باشند به آنها هدیه و شادباشی می‌دهند. متاسفانه در جامعه ما روی این موضوع کار نشده که حاجی فیروز پیام‌آور شادی و نوروز است و خود مردم باید به دلیل ایجاد شادی و شعف به آنها شادباش بدهند، در حالی که الان شاهد تکدی‌گری این پیام‌آوران هستیم.» بازیگر نقش عبدلی در ادامه سخنانش، فقر اجتماعی را دلیل پیدایش و افزایش معضل حاجی فیروزهای گدا دانسته و گفته بود: «برخی که درآمدی ندارند، می‌خواهند از این راه کسب درآمد کنند. مسئولیت رسانه‌ها برای کاهش چنین وضعیتی زیاد است، آنها باید آگاهی مردم را درباره تاریخچه و نوع عملکرد حاجی فیروزها افزایش دهند. در این صورت آگاهی افرادی که حاجی فیروز می‌شوند، نیز افزایش می‌یابد و ممکن است دیگر جلو کسی دست دراز نکنند و خورجینی بر دوش بگذارند تا خود مردم به آنها هدیه دهند.»
همانطور که خواندید جواد انصافی در پایان اظهاراتش به دو نکته مهم (فقر اجتماعی و عدم آگاهی جامعه نسبت به تاریخچه و نوع عملکرد حاجی فیروزها) اشاره کرد که موجب شده‌اند معضل تکدی گری حاجی فیروزهای جدید در جامعه افزایش یاید. نکات مهمی که اگر آنها را به صورت دقیق مورد بررسی قرار دهیم درخواهیم یافت که معضل دوم را می‌توان با اطلاع‌رسانی و همکاری رسانه‌ها (مخضوصا صدا و سیما) عملیاتی کرد، هرچند که این مهم نیازمند عزمی جدی و راسخ در تمام دستگاه‌های مرتبط از وزارت ارشاد و نهادهای تابعه گرفته تا صدا و سیما و مراکز پژوهشی که در این زمینه فعالیت می‌کنند، است. اما باید پذیرفت که معضل به این سادگی‌ها قابل حل نیست. شرایط امروز جامعه که ویروس کرونا هم بر وخیم‌تر شدن اوضاع آن افزوده را در نظر بگیرید. معضل بیکاری، درآمد پایین، نبود امنیت شغلی، افزایش لجام گسیخته تورم و در کنار همه اینها تعطیلی روزها و هفته‌های پایانی سال به خاطر ماجرایی که کرونا پدید آورده شرایطی را ایجاد کرده که اگر مردم علم به این موضوع داشته باشند که نحوه عملکرد حاجی فیروزها در گذشته به چه صورتی بوده باز هم عده‌ای از حاجی‌فیروزهای جدید حاضر نخواهند شد که دستشان را مقابل مردم دراز نکنند و به جایش خورجینی را روش دوششان قرار دهند تا اگر مردم خودشان دلشان خواست هدیه‌ای به حاجی فیروزها بدهند. چرا که اینگونه درآمدی که باعث شده یک فرد صورت خود را سیاه کند و لباس قرمز بپوشد و در خیابان حاجی فیروزنمایی کند آنقدر کم خواهد شد که او قطعا عطای این کار را به لقای آن خواهد بخشید. موضوعی که اثبات می‌کند اگر موضوعی به نام پول در میان نباشد خیلی وقت پیشتر از اینها شاهد افول امپراطوری حاجی فیروز در فرهنگ و تمدن ایران بودیم و تنها بزرگانی مانند جواد انصافی و بقیه همکارانش که به واقع دغدغه چنین مسائلی را دارند باقی می‌ماندند تا چراغ این بخش از فرهنگ و هنر نیاکان ما را برای آیندگان روشن نگه دارند.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:
آفتاب یزد از چاپ نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
نظرات پس از تأیید در بخش روی خط آفتاب روزنامه چاپ می‌گردد.

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام